Özet

Bu çalışmada; empatinin altında yatan nöropsikolojik süreçler/bileşenler ve özellikle başkasının acısını algılama mekanizmaları incelenmiştir. Empatinin bilişsel ve duygusal bileşenleri kapsamında perspektif alma, kişinin kendi ve başkasının deneyimleri arasındaki ayrımı koruması ve duygu düzenleme süreçleri incelenmekte olurken ayrıca, başkasının acısının gözlemlenmesi sırasında ortaya çıkan sinirsel aktivasyonlar ve “ağrı işleme ile empati” arasındaki ortak ve farklı sinirsel ağlar değerlendirilmektedir. Nörogörüntüleme çalışmalarının detaylı analiziyle, başkasının ağrısının gözlemlenmesi açısından ağrı ve bilgi işlemeyle ilişkili bazı beyin bölgelerin de aktivasyon görülebildiğini, ancak empati deneyiminin ve hissinin doğrudan ağrı deneyimiyle tamamen aynı olmadığını/ilişkilendirilemeyeceğini göstermektedir. Bu bulgular/incelemeler doğrultusunda empati; başkasının durumunu anlamayı ve duygusal olarak paylaşmayı içeren, aynı zamanda kişinin kendi deneyimi ile başkasının deneyimi arasındaki ayrımın korunması gerektirdiğini çok bileşenli bir nöropsikolojik süreç olarak açıklamaktadır.

Anahtar Kelimeler : Empati, nöropsikoloji, sosyal sinirbilim, ağrı empatisi, fMRI, duygu düzenleme.

Empati; kişinin kendisi ile başkaları arasında, karışıklık yaşamadan başkalarının ne hissettiğini deneyimleme ve anlama yeteneğidir. Başkasının ne hissettiğini bilmek ve anlamak, kişilerarası iletişimlerde temel bir rol oynar. Kişinin kendi ve başkalarının “deneyimleri” arasındaki ayrımın farkında olması, empatinin önemli bir yönünü oluşturmaktadır.

Empatinin nörobiyolojik temelleri tek bir mekanizma ile açıklanamamakla beraber; farklı

bilgiyi işleme süreçlerinin etkileşimini içeren çok bileşenli bir yapı olarak ele alınmakta

(Decety et al., 2012). Temel bileşenleri konusunda farklı görüşler olsada, karşısındaki öznenin duygularını anlamayı ve bu duyguların farkında olma konusunda bir fikir birliği vardır (Decety & Lamm, 2006).

Empati, tek bir nöropsikolojik süreçten ziyade, başkasının iç durumlarının anlaşılması ve bilişsel olarak değerlendirilmesi ile ilişkili süreçleri kapsamaktadır (Zaki & Ochsner, 2012).

Empatide Perspektif Almak

Perspektif alma ve kendisi/başkası ayrımı nedir?

Empatiden önce gelen ilk bileşen; duygu bulaşması olarak da bilinen somatik taklitçiliğe, yani yüz ifadeleri, seslendirmeleri, duruşları ve hareketleri otomatik olarak taklit etme/senkronize etme ve sonuç olarak duygusal olarak yakınlaşma eğilimine dayanır. Araştırmalar; kişi tarafından yüz ifadelerini izlemenin, uyarının bilinçli olarak tanınmamasında bile kişinin kendi yüzünde ifadeleri tetiklediğini göstermektedir. Bu bilinçsiz davranışsal taklitçiliğin, insanların iletişim kurmasına yardımcı olduğu bilindiği kadar bilinçsiz davranışsal taklitin, başkalarıyla ilişkileri geliştirmeye hizmet ettiği de gözlemlenmiştir. Bir nevi aynalamadır. Benlik-öteki ayrımı, sosyal bilişin birçok alanında kilit bir mekanizma olarak adlandırılır; genel olarak kendi eylemlerimizin, algılarımızın, duyumlarımızın ve duygularımızın temsilleri ile başkalarınınkiler arasın da ayrım yapabilme yeteneğini tanımlar (Lamm, Bukowski & Silani,

2016).

Bu ayrım; kişisel sıkıntıların oluşmasını önlemek ya da kendi duygusal durumumuzun, başkalarıyla empati kurma biçimimizi egosantrik bir şekilde etkilemesini engellemek için önem arz etmektedir. İnsanlarda yapılan nörogörüntüleme deneylerinin incelenmesinde ise başkaları tarafından gerçekleştirilen eylemlerin gözlemlenmesinin; benlikte, kortikal motor temsillerini etkinleştirdiğini göstermiştir. Yukarıda da bahsedilen sistem de; insan ayna sistemi, alt parietal lobülün rostral kısmı, alt frontal girusun kaudal sektörü (pars opercularis) ve premotor korteksin bölümlerinden oluşan bir kortikal ağ tarafından oluşmakta. Böylesine bir otomatik algılama-eylem mekanizmasının bireylerin hayatta kalması için bir değeri vardır (Decety & Lamm, 2006). Başarılı sosyal etkileşimler için gerekli olan temel sistem sürecidir.

Korku gibi bir duygudan yola çıkılırsa empati ile bu duygunun kişiye ne kadar hızlı bulaştığı ve benliğinde davranışsal olarak ortaya çıktığı görülebilir. 18. yüzyılda İskoç filozof ve ekonomist Adam Smith, hayal gücü aracılığıyla kendimizi başkasının durumuna yerleştirdiğimizi ve adeta onun bedenine girdiğimizi ve bir ölçüde aynı kişi haline geldiğimizi öne sürmüştür. Hayal gücü sayesinde, genellikle diğer kişininkine benzer, ancak tipik olarak daha zayıf olan duyumlar ve duygular deneyimlemeye başlarız. Bu denli bir rol üstlendiliğinde ise farklı bir perspektif ve açıdan empat konumunda olunur. Lamm, Bukowski ve Silani (2016); empatinin hem kişinin başkasının duygusal durumuyla ortak temsiller oluşturmasını hem de kendi duygusal temsilleri ile başkasına ait temsilleri, birbirinden ayırabilmesinin gerektiğini de belirtmektedir.

Empatide Duygu Düzenlemesi Hali ve Sinir Bilim

Acıya yönelik empatinin kendine özgü sinirsel karşılıkları var mıdır? Duygu düzenlemesi yapısı; içsel duygu durumlarının, duyguyla ilgili fizyolojik süreçlerin, duyguyla ilgili hedeflerin ve bu duygunun davranışsal sonuçlarının oluşumunu, yoğunluğunu ya da bu sonuçların süresini başlatma, engelleme ve sürdürme süreci olarak tanımlanır. Kişinin kendi duygularını düzenleme kapasitesi; hem birey hem de tür için sosyal etkileşim açısından açık bir adaptif fonksiyona sahip olmakla beraber duygularını düzenleyebilen bireylerin, empati kurma olasılığının daha yüksek olduğu ve başkalarıyla ahlaki açıdan arzu ettikleri şekillerde davranma olasılığının da daha yüksek olduğu gösterilmiştir. Ancak, duygu paylaşımı söz konusu olduğunda -ki bu kısım önem arz etmektedir- benlik ve başkalarının temsilleri arasında tam bir örtüşme olmamakla, duygusal sıkıntıya -kendine yönelik olumsuz bir duygusal tepki- ya da empati ile gelen aşırı uyarılmaya neden olur ki bu empatinin amacı değildir. Decety ve Lamm'ın yaklaşımında özne-öteki ayrımının korunması empatinin önemli unsurlarından biri olarak ele alınmaktadır (Decety & Lamm, 2006). Empati deneyimi de dahil olmak üzere sosyal iletişimin ön koşulu, iki öznenin bireyselliklerini koruyabilmeleridir. Empati durumunda, başkasının sıkıntısına en iyi yanıt sıkıntı değil bu sıkıntıyı yatıştırma çabaları olabilir.

Empatide Modülasyon

Empati ve ağrı işleme için ortak ve farklı işlevsel ağlar nedir?

Empati kısmen otomatik ve bilinçsiz olan bilgi işlemeye dayanmasına rağmen, her zaman terimin geleneksel anlamınyla başkalarına empatik bir şekilde tepki vermeyiz. Kitleler arası iletişim ve kentsel yaşam koşulları, başkalarının sıkıntılarını ve zor durumlarını günlük olarak göremememize ya da görmememize neden olur bununla birlikte her zaman prososyal yollarla yanıt vermeyiz. Bu, empatiyi kısıtlama olmaksızın teşvik edilmesi gereken otomatik bir tepki olarak gören sıradan olan anlayışlara da ters düşmektedir. Ancak başka bir kişinin düşüncelerini ve duygularını anlamanın bariz avantajlarına rağmen, empati bu sebepleri arkaya aldığımız da bedelsiz olmamaktadır. Acıya yönelik empatinin ayrı bir varlık olarak değerlendirilmesi gerekip gerekmediği belirsizken; empatinin nöral korelasyonları üzerine yapılan bazı çalışmalar ve meta-analizler, acının klasik bir duygu olmadığı gerekçesiyle acıya yönelik empatiyi içermemektedir(Timmers et al., 2018; Fallon et al., 2020). Jauniaux et al. (2019) meta-analizi, ağrı empatisinin yalnızca gözlemlenen ağrı bilgisinden bağımsız olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulamakta. Kullandıkları görsel ipuçları ile gözlemcinin perspektifinin, bazı sinirsel aktivasyon örüntülerini etkileyebileceğini göstermiştir. Bununla birlikte; ilk kez, doğrudan ağrı deneyimine kıyasla, ağrıya empati gösterme olasılığının daha yüksek olduğu -ve tersi- uyumlu aktivasyonları karşılaştırmak için analizler yapılmıştır.

Fallon, Roberts ve Stancak (2020), Figure 4’ten alınmıştır.

Aktivasyon Bölümleri : Kırmızı–turuncu: Anterior insula bölgesindeki aktivasyon. Perspektiften bağımsız olarak görülen aktivasyonu gösteriyor. Mavi–yeşil: Middle insula (orta insula) bölgesindeki aktivasyon. Özellikle birinci kişi perspektifi ile karşılaştırıldığında, farklılık gösteren aktivasyonu gösteriyor. Beyaz-gri: Beynin görüntülenen anatomik yapısı, renkli alanlar gibi “aktivasyon” anlamına gelmemekte.